Dossier Voedingsvezel

De Nederlandse consument eet veel te weinig voedingsvezels. Dat is één van de redenen dat veel mensen last hebben van hun darmen. Vezels zijn ook in andere opzichten goed voor de gezondheid. Fabrikanten van voedingsmiddelen springen daarop in met producten die met vezels zijn verrijkt.
Het gehalte aan voedingsvezel van bewerkte producten:
vezelrijke producten     vezelrijke producten vezelrijke producten 
  • Kellogg's All Bran Fruit 'n Fibre: 10 g/100 g
  • Hero ActiFruit: 3,3 g/100 ml
  • LU Vitalu Tussendoor Crackers Voltarwe: 8,2 g/100 g
  • Knorr Vie Appel Wortel Aardbei: 1,5 g/100 ml 
 
Gezondheidseffecten
Voedingsvezels zijn stoffen uit planten die in de dunne darm niet verteerd worden. Aanvankelijk werden alleen stoffen uit de celwand als voedingsvezel beschouwd, maar later is die definitie verruimd. Vezels hebben een gunstige invloed op de gezondheid. Ze zorgen voor een betere darmwerking doordat het voedsel sneller door het maagdarmkanaal gaat.
 
Vezels beschermen bovendien tegen hartziekten. Volgens de Gezondheidsraad spelen daarbij vooral vezels uit volkorenproducten en fruit een rol. Het is echter nog niet helemaal duidelijk of dat effect alleen veroorzaakt wordt door de vezels of dat ook andere stoffen een rol spelen.
 
De consumptie van volkoren graanproducten helpt ook bij het voorkomen van diabetes type 2, maar dat wordt niet zo zeer aan de vezels toegeschreven.

Er is onvoldoende bewijs dat vezels beschermen tegen dikkedarmkanker. Wel hebben mensen die heel erg weinig vezels eten, een vergrote kans op deze vorm van kanker. Dat blijkt uit observationeel epidemiologisch onderzoek.
 
Vezels worden wel geheel of gedeeltelijk gefermenteerd door bacteriën in de dikke darm, waarna een gedeelte in het lichaam wordt opgenomen. Om die reden moet er vanaf dit najaar 2 kcal per gram voedingsvezel worden gerekend.
Voedingsvezels leveren een bijdrage aan het voorkomen van overgewicht. Vezels geven namelijk een verzadigd gevoel. Het is echter nog niet bekend hoeveel vezels moeten worden gegeten om overgewicht tegen te gaan. Ook is niet duidelijk wat de effecten van de verschillende soorten vezels zijn.

Het Poolse bedrijf Polski Błonnik (Poolse vezels) is stellig in de overtuiging dat overgewicht bestreden kan worden met vezels. Het bedrijf introduceerde in maart op de Food Week in Utrecht 2 producten die voor 100 procent uit vezels bestaan: vezels van haver en van cacao die kunnen worden toegevoegd aan bijvoorbeeld soepen, snoep en taart. 

Aanbevolen hoeveelheid
De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voedingsvezel is sterk afhankelijk van de definitie die wordt gebruikt. In Nederland wordt voor een volwassen man 35 gram per dag aanbevolen en in de UK slechts 18 gram.
De Gezondheidsraad doet in de 'Richtlijn voor vezelconsumptie gebaseerd op een gunstig effect op darmen en hart' de aanbeveling 3,4 gram voedingsvezel per Mega Joule (14,2 gram per 1000 kilocalorieën) te consumeren. Dat is 30 tot 40 gram per dag. Voor kinderen geldt een lagere aanbeveling. Voor een kind van één jaar is dat bijvoorbeeld 15 gram per dag. Een bovengrens voor vezels is niet gesteld.

Bijna 70 procent van de consumenten blijkt nauwelijks te weten hoeveel vezels ze moeten eten en in welke producten veel vezels zitten, zo blijkt uit onderzoek. Ook weten mensen weinig van de positieve effecten op de gezondheid.
 
Gemiddelde inname
90 Procent van de bevolking eet minder vezels dan de aanbevolen 3,4 gram per Mega Joule. De VWA heeft becijferd dat de gemiddelde consumptie op 60-70 procent van de aanbevolen hoeveelheid ligt. Vrouwen eten meer vezels dan mannen. Naarmate mensen wat ouder worden, gaan ze wat meer vezels eten.

Naar aanleiding van het advies van de Gezondheidsraad kondigde de toenmalige minister van Volksgezondheid Hoogervorst aan te streven naar minimaal een verdubbeling in 2010 van het aantal consumenten dat voldoende vezels binnenkrijgt.

Dagelijkse inname (in gram/MJ)
  • man 22-49 jaar      2,2
  • vrouw 22-49 jaar   2,4
  • man 19-30 jaar      2,0
  • vrouw 19-30 jaar   2,2
    (Bron: Voedingsvezel, VWA, april 2007)
De ingenomen voedingsvezels zijn afkomstig uit:
  • brood             28%
  • aardappelen   19%
  • groenten        10%
  • fruit               14%

De VWA stelde vorig jaar dat er in maaltijden te weinig vezels zitten. Dat leidde tot scherpe kritiek van het CBL en Albert Heijn. De voornaamste kritiek was dat de onderzoeksdata erg oud waren en maaltijden in de tussentijd flink verbeterd waren.

De VWA moest daarop op last van de ministers Hoogervorst en Veerman het maaltijdenonderzoek van de website halen. Het rapport kwam vervolgens ongewijzigd maar met een toelichting opnieuw op de site. Daarbij werd aangekondigd in 2007 herhalingsonderzoek te doen.

 
Claims
In de nieuwe verordening voedings- en gezondheidsclaims (EG 1924/2006) - die half januari in werking is getreden en 1 juli van toepassing wordt – staat in de bijlage dat een product bron van vezels mag worden genoemd als het vezelgehalte minimaal 3 gram per 100 gram, of 1,5 gram per 100 kilocalorieën bedraagt. De claim 'vezelrijk' mag worden gebruikt bij 6 gram per 100 gram, of 3 gram per 100 kilocalorieën.

Campina introduceerde begin februari Vifit Multivezel met per portie 5 gram vezels. Het product bevat vijf verschillende soorten vezels.

Soorten vezels
Voedingsvezels zijn onder te verdelen in wateroplosbare vezels en niet in water oplosbare vezels. De oplosbare vezels zitten vooral in groente, fruit en peulvruchten. De niet-oplosbare vezels zitten in volkorenproducten. De meeste soorten vezels zijn koolhydraten.

De voormalige secretaris van de Commissie richtlijnen goede voeding Willem Bosman zei in maart 2007 dat er meer gecommuniceerd moet worden over verschillende soorten vezels. Hij meent dat de effecten van de traditionele voedingsvezel 'vervuild worden door de synthetische vezels die door het bedrijfsleven in flesjes worden gestopt'.
 
Het VWA-rapport Voedingsvezels geeft (op pagina 8) uitleg over alle onderstaande soorten voedingsvezels:
 
Polysacchariden anders dan zetmeel en onverteerbare oligosacchariden:
  • Cellulose
  • Hemi-cellulose (arabinoxylanen, arabinogalactanen)
  • Fructanen (inuline, oligofructanen, fructo-oligosacchariden)
  • Oligosacchariden (galacto-oligosacchariden, xylo-oligosacchariden)
  • Gommen
  • Slijmstoffen
  • Pectine
Verbindingen analoog aan koolhydraten:
  • onverteerbare dextrinen (maltodextrinen, aardappeldextrinen)
  • Synthetische koolhydraten (polydextrose, methylcellulose)
  • Onverteerbaar zetmeel
Lignine
Met planten geassocieerde componenten:
  • Wassen
  • Fytaten
  • Cutine
  • Saponinen
  • Suberinen
  • Tanninen
 
Prebiotica
Sommige voedingsvezels worden prebiotische vezels genoemd. Prebiotica bevorderen de groei en de activiteit van goede bacteriën. Het effect op de darmflora wordt onder meer bepaald door de lengte van de keten van de prebiotische vezel. Tot de prebiotica behoren inuline, fructo-oligosacchariden (fos), galacto-oligosacchariden (gos), xylo-oligosacchariden (xos).

Uit onderzoek van de Katholieke Universiteit Leuven bij ratten blijkt dat bij de afbraak van de prebiotische vezels fructo-oligosaccharides (fos) in de dikke darm eetlustremmende eiwitten vrijkomen. Volgens hoogleraar Nathalie Delzenne hebben die als ze in de bloedbaan zijn gekomen een direct effect op het onderdrukken van het hongergevoel en op de afscheiding en gevoeligheid van insuline. Het is echter de vraag of dergelijke effecten ook optreden bij mensen.

Friesland Foods ziet veel in prebiotica. Friesland Foods Domo bouwde in Borculo een nieuwe fabriek voor de productie van gos die begin april 2007 officieel in gebruik werd genomen.

Prebiotica worden ook veel aan babyvoeding toegevoegd vanwege de beschermende effecten. Prebiotische vezels in babyvoeding verlagen de kans op eczeem en infecties, zo blijkt uit Italiaans onderzoek naar hyperallergene voeding van Numico.

Nutricia, onderdeel van Numico, lag het afgelopen jaar in de clinch met 't Kruidvat dat het patent op prebiotica in melkpoeder zou hebben geschonden. Volgens Numico kon de drogisterijketen het product zo goedkoop in de winkel leggen dankzij al het onderzoek van Numico. Numico gebruikt een gepatenteerde verhouding gos en fos van 9:1, omdat die de groei van goede bacteriën in het maagdarmkanaal van begin toit eind zou stimuleren.

Het kort geding werd gewonnen door 't Kruidvat, dat het product dus niet uit de schappen hoefde te halen. De drogisterijketen won ook het hoger beroep, een bodemprocedure over de zaak loopt nog.

't Kruidvat spande op zijn beurt in januari 2007 een kort geding aan tegen Nutricia. Dat bedrijf claimde dat zijn mix van prebiotische vezels als enige was goedgekeurd door de Europese Commissie. Nutricia verloor, maar hoefde niet te rectificeren omdat de reclame niet meer werd gebruikt. 

Analyse
Er worden verschillende methodes gebruikt om de hoeveelheid voedingsvezel te meten. Dat is onder meer van belang omdat fabrikanten claims over vezels gebruiken. De analysemethode heeft ook gevolgen voor de aanbevolen hoeveelheid vezels. In Nederland ligt die voor een volwassen man op 35 gram per dag, in Groot-Brittannië, waar men de Englyst methode hanteert, op 18 gram per dag. Bij de Englyst methode wordt onverteerbaar zetmeel en lignine (een stof uit de celwand van planten) niet als voedingsvezel gerekend.

De VWA stelt dat een aangepaste versie van de AOAC-methode (991.43), uitgebreid met een HPLC-methode voor laagmoleculaire oplosbare vezelcomponenten, het beste het totale gehalte aan voedingsvezels kan worden gemeten. De VWA gaat zich daarom inzetten voor de verdere ontwikkeling van deze methode in internationaal verband.

Aanvullingen en eventuele correcties kunnen worden gemaild naar:
n.vanderwerff@eisma.nl