Dossier Zout

• Richtlijnen gezonde voeding
• Zoutinname
• Schadelijkheid
• Verantwoordelijkheid industrie
• Convenant
• Geleidelijke afname
• Praktische problemen
• Grote verschillen
• Actie

• Ik Kies Bewust-logo

Zout is in 2007 volop in de belangstelling komen te staan. Aanleiding daarvoor waren de nieuwe richtlijnen Goede Voeding die in december 2006 werden gepresenteerd door de Gezondheidsraad. 

Richtlijnen gezonde voeding
In de richtlijnen staat een maximum inname van 6 gram keukenzout per dag. Dat is veel minder dan in de laatste richtlijnen van 1986. Toen werd nog aanbevolen niet meer dan 9 gram keukenzout (3,6 gram natrium) te gebruiken.

De forse verlaging kwam niet helemaal uit de lucht vallen. In 2000 had de Gezondheidsraad al vastgesteld dat mensen met een hoge bloeddruk gebaat zouden zijn bij een lagere natriuminname. Omdat het verband tussen natriuminname en sterfte door hartziekten nauwelijks was onderzocht en de beschikbare onderzoeksresultaten geen eenduidig beeld gaven, werden echter geen maatregelen voorgesteld.

Verlaging van de inname van natrium zou namelijk grote inspanningen vergen, terwijl het effect op de bloeddruk beperkt is, zo stelde men destijds.

Recent onderzoek van He en MacGregor geeft echter aan dat een matige reductie van natriuminname wel degelijk een belangrijk effect heeft op de bloeddruk van mensen met een normale of hoge bloeddruk. Voedselagentschap EFSA heeft bovendien geconcludeerd dat het niet mogelijk is een veilige bovengrens voor natrium vast te stellen.

Deskundigencommissies in het buitenland houden volgens de Gezondheidsraad echter als doelstelling een bovengrens van zes gram keukenzout per dag aan. Die grens is in de nieuwe adviezen dan ook overgenomen.

Zoutinname
De Consumentenbond, dat in april het symposium 'Opzouten!' organiseerde over reducering van de inname keukenzout, heeft berekend dat in Nederland 10 tot 12 gram zout wordt gegeten.

Voor mannen tot 50 jaar klopt dat. Zo blijkt uit urine-onderzoek van het RIVM in opdracht van het ministerie van VWS dat op 9 juli werd gepubliceerd. Voor jongere mannen en voor vrouwen ligt de inname iets lager. Gemiddeld bedraagt de zoutinname 8,8 gram per dag.

• Mannen 19-49: 10,1 gram
• Mannen 50-70:   9,7 gram
• Vrouwen 19-49: 8,6 gram
• Vrouwen 50-70: 7,5 gram

Het onderzoek werd gedaan onder 333 inwoners van Doetinchem en omgeving van 19 tot 70 jaar. Zij verzamelden in november 2006 24 uur hun urine.

Bij de vorige onderzoeken, in 1997 was die gemiddelde inname nog iets hoger: 9,8 gram keukenzout (3,9 gram natrium) per dag. Ondanks het grote aanbod van onder meer kant-en-klaarmaaltijden, is de inname dus niet gestegen.

Schadelijkheid
Uit onderzoek van Marianne Geleijnse van Wageningen Universiteit blijkt dat bij een zoutreductie van 11 naar 8 gram 10 procent minder hartinfarcten plaatsvinden. Bij een grotere reductie wordt het aantal slachtoffers door hart- en vaatziekten nog verder teruggedrongen.

De Consumentenbond becijferde dat jaarlijks 5000 mensen komen te overlijden als gevolg van een te hoge zoutinname.

Verantwoordelijkheid industrie
De daadwerkelijke zoutinname ligt dus 4 tot 6 gram hoger dan de aanbevolen inname. De Gezondheidsraad pleitte voor inspanningen door de industrie om het zout in voedingsmiddelen te verlagen. De Consumentenbond legde de verantwoordelijkheid voor de te hoge zoutinname zelfs volledig bij de fabrikanten. De consument kan niet verantwoordelijk worden gehouden omdat meer dan zeventig procent van het zout afkomstig is uit verwerkte producten, meent de bond. Het gaat dus eigenlijk om 'verborgen' zout. 

Bovendien is niet keukenzout terug te vinden op het etiket, maar natrium. Het is behoorlijk ingewikkeld om dat om te rekenen naar grammen keukenzout, aldus de consumentenorganisatie.

Convenant
De Consumentenbond riep daarom tijdens haar zoutsymposium in april 2007 overheid en voedingsmiddelenindustrie op tot een convenant om zout in voeding terug te dringen. Eind 2010 zou de zoutinname met 40 procent teruggedrongen moeten zijn.

De branchevereniging van de fabrikanten FNLI liet echter bij monde van directeur Philip den Ouden weten eerst zelf met de industrie om tafel te willen zitten om het onderwerp te bespreken. In april heeft de FNLI een taskforce opgericht om binnen de voedingsmiddelenindustrie een doelstelling op te stellen. Ook moet afgesproken worden wanneer die target moet zijn gehaald.

Pas in een later stadium wil de FNLI kijken op welke manier kan worden samengewerkt met andere partijen.

November 2008 lanceerde de FNLI de plannen om in anderhalf jaar het zout (natrium) in bewerkte voedingsmiddelen met 12 procent te verminderen.

Praktische problemen
Zout uit voedingsmiddelen halen is echter niet altijd even gemakkelijk. In Groot-Brittannië heeft de voedselautoriteit FSA bovenwaarden opgesteld voor een hele reeks producten, wat heeft geleid tot lange discussie met producenten. Die stellen namelijk dat zout niet alleen een smaakmaker is, maar ook een conserverende werking heeft. Het reduceren van zout heeft dus ook gevolgen voor de houdbaarheid van producten. 

Tijdens het symposium van NVVL en FNLI over de nieuwe richtlijnen goede voeding eind maart stemden de deelnemers over de mogelijkheden tot verlaging van het zoutgehalte in producten mét behoud van smaak en houdbaarheid. 61 Procent meende dat dat kan. Tegelijkertijd achtte zo'n 43 procent het verstandig om zoutreductie niet te communiceren aan de consument omdat die de producten dan minder smakelijk zou vinden...

Een reductie van 40 procent in ruim 3 jaar, zoals de Consumentenbond wil, acht de voedingsmiddelenindustriue echter niet haalbaar. Bijna 75 procent van de deelnemers uit de industrie op het symposium Opzouten! meende dat ook als alle partijen zouden meewerken een dergelijke reductie niet kan worden gerealiseerd.

Grote verschillen
De Consumentenbond meent dat zo'n forse reductie wél mogelijk is omdat de verschillen tussen producten uit dezelfde categorieën groot zijn: gemiddeld 52 procent.

Directeur Klaske de Jonge - die tijdens het symposium afscheid nam - noemde een reductie van 20 tot 30 procent in het eerste jaar daarom zelfs een inkoppertje.

De Consumenbond onderzocht 344 producten op zoutgehalte. Daarvan bevatten er 17 meer dan vier gram zout per portie en vier zelfs meer dan zes gram. Uitschieter was de pizza van Al Capone met negen gram. 'Het laboratorium omschreef deze pizza als crimineel zout', aldus woordvoerder Marcel van Beusekom van de Consumentenbond.

Ook in brood blijkt veel keukenzout te zitten. In veel brood zat 0,4 tot 0,6 gram per snee. Twee witte boterhammen met kaas, een bruine boterham met ham en een klein bord tomatensoep, zijn samen al goed voor de zes gram keukenzout.

Actie
Overigens heeft de industrie al veel ondernomen. Zo nam bijvoorbeeld Unilever het hele assortiment onder de loep en werden zout en verzadigde en transvetten evenals suiker zoveel mogelijk uit de producten gehaald. Dat leverde de Unilever een schouderklop op van Europees Commissaris Kyprianou. Ook Nestlé, PepsiCo en Henri pasten receptuur aan.

Ik Kies Bewust-logo
De wetenschappelijke commissie van het Ik Kies Bewust-logo heeft aangekondigd dat de normen voor zout in sommige productgroepen worden aangescherpt.