Blockchain: belofte en werkelijkheid

blockchain

Blockchain: volgens de goeroe ‘het nieuwe internet’, volgens de scepticus een ‘oplossing zonder probleem’. In de voedingsmiddelenindustrie omarmen steeds meer partijen blockchain als dé technologie die supply chains transparant, efficiënt en veilig gaat maken. Maar verwachten we niet teveel? 

Ketens in de voedselsector zijn berucht om hun complexiteit. De communicatie tussen partijen is vaak beperkt, want data delen ligt (concurrentie)gevoelig. Overzicht krijgen op zo’n keten valt dus niet mee, terwijl dat essentieel is voor het oplossen van grote problemen rondom veiligheid en duurzaamheid. Gaat er iets mis in de keten of is er iemand aan het sjoemelen, dan wil je de oorzaak liefst zo snel mogelijk kunnen vaststellen.

Blockchain zou de technologie bij uitstek kunnen zijn om de food supply chain eerlijker, transparanter en veiliger te maken. Door transacties, certificaten en batchdata op de blockchain te plaatsen, kun je een product door de hele keten volgen. Data die er eenmaal in staat kan niemand meer wijzigen en de eigenaar ervan is altijd terug te vinden. Het systeem bevordert vertrouwen, zeggen experts: zowel van bedrijven onderling als van consumenten richting bedrijven.

Bovendien zou het een efficiëntieslag kunnen opleveren die zijn gelijke niet kent. Een helder overzicht van de hele keten is op zichzelf al een stap vooruit, maar blockchain biedt ook de mogelijkheid om smart contracts te gebruiken, software waarmee transacties automatisch kunnen worden uitgevoerd wanneer aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Ook kan het systeem in de toekomst automatisch certificaten toekennen, of zelfs overbodig maken. Geen wonder dat tal van partijen uit de branche ‘iets’ willen doen met de technologie. Albert Heijn, Carrefour, Tony’s Chocolonely, Moyee Coffee, Fairfood, IBM en de Wageningen Universiteit experimenteren allemaal met blockchain in de voedselketen.

CEO Leontien Hasselman-Plugge van SIM ziet efficiëntie als een van de grote voordelen van blockchain. Haar supply chain managementbedrijf werkt onder andere aan de blockchainprojecten van Albert Heijn, waarmee bijvoorbeeld de keten van sinaasappelsap voor de consument inzichtelijk werd gemaakt. ‘Wat blockchain onderscheidt van andere oplossingen is dat het ons werk efficiënter en makkelijker maakt. Het helpt om systemen en ketenpartners te verbinden en we hebben met één druk op de knop overal in het proces toegang tot de benodigde informatie in onze eigen taal en systemen.’

albert heijn blockchain

Geautomatiseerd vertrouwen

Trust is het sleutelwoord’, zegt Louis de Bruin, ‘Blockchain Leader’ bij IBM. ‘Blockchain levert inherente trust omdat data die er eenmaal in staat niet meer aangepast kan worden. Juist in zo'n enorme keten waar zoveel partijen aan deelnemen en waar geen regie op is, biedt het de mogelijkheid om er zeker van te zijn dat de data niet gemanipuleerd is.’

Inherent vertrouwen wordt wel gezien als dé grote belofte van blockchain. De bedenkers van de technologie wilden met Bitcoin de rol van banken overbodig maken. Door transacties transparant, onveranderlijk en zonder menselijke tussenkomst vast te leggen, kan vertrouwen als het ware worden geautomatiseerd. Trustless wordt het genoemd. Oftewel: vertrouwen is niet meer nodig.

Volgens De Bruin maakt dat inherente vertrouwen blockchain zo interessant voor de voedselsector. ‘Het is belangrijk dat consumenten erop kunnen vertrouwen dat hun voedsel goed en veilig wordt gemaakt, maar bekende schandalen laten zien dat dit niet altijd het geval is. Zulke problemen in de keten kunnen met blockchain razendsnel worden achterhaald en iedereen kan meteen zien dat het product in kwestie niet volgens de richtlijnen is gemaakt. Dat werkt disciplinerend, want het weerhoudt partijen ervan om iets te doen wat niet helemaal volgens de regels is.’

IBM stapte met het blockchainnetwerk IBM Food Trust als digitale dienstverlener de foodsector in. Grote partijen als Walmart en Carrefour hebben zich al bij het netwerk aangesloten, samen met de producenten en leveranciers van hun miljoenen producten. Het model dat IBM voorziet is simpel: bedrijven kunnen zich bij het netwerk aanmelden en hun eigen systeem koppelen aan Food Trust, voor een beperkte productcategorie of het hele assortiment. Vervolgens betaal je een abonnement op basis van specifieke modules die je wilt hebben, bijvoorbeeld voor het traceren van producten door de keten, voor automatische certificaten, of voor data-entry vanuit het ERP-systeem. Overigens heb je zonder je ketenpartners niets aan het systeem. De Bruin: ‘Je kunt kijken of een aantal van je leveranciers er al in zitten. Dan wordt het interessanter. In pure isolatie heeft het weinig zin.’ Ketenpartners moeten elkaar dus wel net genoeg vertrouwen om afspraken te maken.

Garbage + blockchain = garbage

Niet iedereen is zo enthousiast over de technologie. Onderzoeker Jan Top van Wageningen Food & Biobased Research heeft een helder antwoord op de vraag wat nu echt de toegevoegde waarde is van blockchain: ‘Die zie ik nog niet. Het unieke aan blockchain is dat data onveranderbaar vastgelegd kan worden, maar volgens mij is veranderende data helemaal geen probleem in de leverantieketen. Het probleem is dat mensen data niet willen delen of dat de betekenis van de gedeelde data onduidelijk is.’

Top is expert op het gebied van informatiemanagement en werkt in Wageningen aan verschillende projecten om voedingsmiddelenketens transparant te maken. De gedachte dat je door met blockchain te werken geen vertrouwen meer nodig hebt, noemt hij gevaarlijk. ‘Het idee dat je zonder vertrouwen kunt werken vind ik misleidend. Je verschuift namelijk van vertrouwen in mensen naar vertrouwen in software. Software die door mensen gemaakt wordt en waar altijd de nodige bugs in kunnen zitten.’ Top doelt bijvoorbeeld op smart contracts, die niet kant-en-klaar in de technologie zitten ingebakken maar die softwareprogrammeurs in elkaar sleutelen. ‘Bovendien controleert de blockchain niet of de informatie die gebruikers invoeren wel klopt. Garbage in betekent dus garbage out. Je kunt achteraf wel makkelijk uitzoeken wie de data heeft ingevoerd, maar met een traditionele database zou dat ook kunnen.’

logistiek

Ook De Bruin geeft aan dat de informatie die op een blockchain wordt gezet niet per definitie klopt. ‘Wij leveren geen garantie dat de info die erin komt correct is. Wij geven wel de garantie dat niemand met de data kan sjoemelen. Informatie die je in een centrale database zet, kan nog steeds door de partij die de regie heeft worden aangepast. Alleen met blockchain kun je er zeker van zijn dat data niet gemanipuleerd is.’ Fraude wordt ontmoedigd, zegt de Bruin, omdat alles altijd te traceren is. Maar ook hij moet toegeven: ‘Totaal onmogelijk is het nooit.’

Het is dus de vraag of we het predicaat trustless zomaar aan ieder blockchainsysteem kunnen geven. Er bestaat nogal wat verschil tussen blockchainapplicaties en hoe ze werken. Zo interpreteert IBM zogenaamd inherente kenmerken als ‘transparant’ en ‘decentraal’ net even anders dan de activistische programmeurs die de technologie populair maakten. Volledige transparantie is voor een commerciële ketenblockchain immers ongewenst, want die kan behoorlijk wat concurrentiegevoelige informatie bevatten. ‘Iedereen die data op de IBM blockchain plaatst blijft eigenaar van zijn eigen gegevens. Daar kan IBM ook niet bij. Je hebt altijd de mogelijkheid om te bepalen wie wat mag zien’, zegt De Bruin. ‘Het idee is wel om zaken zo breed mogelijk te delen. Een blockchain is er niet om als dataopslag te gebruiken.’

Oplossing zonder probleem

Inmiddels zijn de resultaten van de talloze experimenten en proof of concept-initiatieven positief, maar van disruptie is nog geen sprake. Tony’s Chocolonely stopte afgelopen zomer met een blockchainproject omdat de technologie weinig toevoegde aan hun al bestaande Beantracker-systeem. Het onderzoek Blockchain in Agrifood van de Wageningen Universiteit trok de conclusie dat je hetzelfde ook met andere technologie zou kunnen bereiken. Dat blockchain niet oppermachtig is beaamt ook Hasselman-Plugge. ‘We zien veel experimenten die aantonen dat blockchaintechnologie werkt, maar we zien verassend weinig toepassing.’

SIM werkt al jaren aan het transparant maken van productketens, zonder blockchain. ‘Wij doen ons werk met een eigen gecentraliseerde database en eigen software. We zien blockchain als een van de oplossingen voor bestaande problemen, zoals een gebrek aan vertrouwen. Maar wat we ook zien is dat de technologie weinig kenmerken kent die niet via andere technologieën bereikt kunnen worden.’

Ook volgens Jan Top kunnen andere technologieën net zo goed werken. ‘We hebben een project gedaan met de Wereldbank om een mangoketen in Haïti transparant te maken. Ze vroegen om blockchain, maar de oplossing die wij hebben gebouwd had een simpele rationele database als basis. Ze waren heel blij met die “blockchainoplossing” waar geen blockchain aan te pas was gekomen.’ Top vindt dat bedrijven die vragen om blockchain in feite achterstevoren te werk gaan. ‘Kijk eerst wat je precies wilt gaan doen en wat de informatiebehoefte is. Dan kun je kijken welke techniek geschikt is. Dat kan blockchain zijn, maar ook iets anders.’

blockchain abstract

Het nieuwe internet

Als we de technologie zouden plaatsen op de ‘hype cycle’ die door adviesbureau Gartner is bedacht, dan staan we na een piek van te hoge verwachtingen op het punt om ons in het dal van desillusie te storten. Is dat het einde van blockchain? Waarschijnlijk niet. Hasselman-Plugge doet haar best om de hoge verwachtingen rondom blockchain te temperen, maar ze gelooft wel dat het de standaard wordt voor het toegankelijk maken van keteninformatie. ‘De technologie zal op termijn breed worden geïmplementeerd. Blockchainnetwerken zullen in de toekomst onderling kunnen communiceren en zelfs sectoren met elkaar verbinden.’

‘De wal zal het schip keren’, beweert Louis de Bruin. ‘Voorheen waren er veel mensen die niet op internet wilden of geen mobiele telefoon kochten. Maar uiteindelijk blijkt dat je zonder niet meer kunt functioneren. Zo zal het ook met blockchain gaan. De ketenleiders zijn inmiddels wel overtuigd, en we zien dat de toeleveranciers zich daar bij aansluiten.’

De toegevoegde waarde van een blockchaindienst als IBM Food Trust is duidelijk, al is het maar omdat het enige alternatief op dit moment intensief ketenmanagement is. Het blijft de vraag of deze technologie de enige of zelfs beste oplossing is. Het zal nog wel een aantal jaar duren voordat de technologie volwassen is. Tegen die tijd zullen we niet meer opgewonden worden van het woord ‘blockchain’ maar stellen we misschien de vragen die er, aldus Jan Top, echt toe doen, namelijk wat de beste manier is om ketens echt transparant en betrouwbaar te maken.

Lees ook
WUR bouwt duurzame kas van de toekomst

WUR bouwt duurzame kas van de toekomst

In Bleiswijk, op het terrein van WUR, staat de duurzaamste kas ter wereld. Deze ‘All Electric kas’ gebruikt geen fossiele brandstoffen maar elektriciteit als energiebron. De kas dient als inspiratiebron voor telers en onderzoekers om fossielvrij en emissieloos te produceren. WUR bouwde deze kas in opdracht van het ministerie van LNV in...

Albert Heijn koopt online gezondheidsplatform FoodFirst Network

Albert Heijn koopt online gezondheidsplatform FoodFirst Network

Albert Heijn neemt het 'Netflix van gezond eten en leven' FoodFirst Network over. Op het lifestyleplatform krijgen betalende abonnees tips en advies over voeding, bewegen, slaap en ontspanning. Bekende gezichten van het platform zijn Rudolph van Veen en Irene Moors. De Hoogleraren Jaap Seidell en Hanno Pijl ondersteunen het initiatief.

Transparante eierketen bij Albert Heijn

Transparante eierketen bij Albert Heijn

Vanaf vandaag is de herkomst van de eieren van Albert Heijn te traceren. Door de code van het ei in te vullen op de website kun je onder andere achterhalen waar en wanneer het ei is gelegd. Op alle eieren met 1 ster van het Beter Leven Keurmerk staan twee codes die klanten kunnen invoeren op de website www.check-je-ei.nl. Hier kun je, naast de datum...